АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери соққылары бірнеше аптаға жалғасып жатқанымен, ислам әлемінің басым бөлігі бұл қақтығысқа тікелей араласқан жоқ. Көптеген мұсылман мемлекеттері жағдайды сырттай бақылап отыр. Сарапшылардың пікірінше, бұған бірқатар саяси, діни және геосаяси факторлар әсер етуде.
Ислам әлемі біртұтас емес
Көп жағдайда ислам әлемі біртұтас күш ретінде қабылданғанымен, шын мәнінде әр мемлекет өзінің ұлттық, саяси және экономикалық мүдделеріне сүйенеді. Сондықтан көптеген елдер Иранды қолдау арқылы үлкен соғысқа араласудан бас тартуда.
Сарапшылардың айтуынша, бұл жерде «панисламдық ынтымақтастық» туралы түсінік пен мемлекеттердің нақты ұлттық мүдделері арасында үлкен айырмашылық бар.
Сүнниттер мен шииттер арасындағы айырмашылық
Ислам әлеміндегі маңызды факторлардың бірі – конфессиялық бөліну. Әлемдегі мұсылмандардың шамамен 85–90 пайызы – сүнниттер, ал 10–15 пайызы – шииттер.
Иран – шииттік мемлекет. Ал Таяу Шығыстағы көптеген араб елдері, соның ішінде Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері және басқа мемлекеттер – сүнниттік бағытты ұстанады.
Тарихи тұрғыдан бұл екі бағыт арасында ұзақ жылдар бойы саяси және діни бәсекелестік қалыптасқан. Сондықтан көптеген сүннит елдері Иранды табиғи одақтас ретінде қабылдамайды.
Аймақтағы ықпал үшін бәсекелестік
1979 жылғы Иран ислам революциясынан кейін Тегеран өзін мұсылман әлеміндегі ықпалды мемлекет ретінде көрсетуге тырысты. Сонымен қатар ол аймақтағы шииттік қозғалыстарды қолдап, өзінің саяси ықпалын кеңейтуге ұмтылды.
Бұл саясат Парсы шығанағы елдерінің алаңдаушылығын туғызды. Әсіресе Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы аймақтық бәсекелестік ондаған жылдарға созылған геосаяси қарсыластыққа айналды.
Аймақтағы прокси күштер
Иран соңғы онжылдықтарда Таяу Шығыста бірқатар ұйымдармен тығыз байланыс орнатты. Олардың қатарында:
- Ливандағы «Хезболла» қозғалысы
- Йемендегі хуситтер
- Ирактағы шииттік қарулы топтар
- Палестинадағы кейбір ұйымдар
Көптеген араб мемлекеттері мұны Иранның аймақтағы ықпалын күшейту әрекеті ретінде қабылдайды.
АҚШ-пен байланыс және қауіпсіздік факторлары
Парсы шығанағындағы бірқатар мемлекеттер АҚШ-пен тығыз әскери және саяси байланыста. Аймақта бірнеше америкалық әскери база орналасқан. Сондықтан бұл елдер Иранды қолдау арқылы Вашингтонмен қарым-қатынасты нашарлатқысы келмейді.
Сонымен қатар олар соғыс аймаққа тараса, экономикалық және қауіпсіздік тәуекелдері артады деп алаңдайды.
Экономикалық тұрақтылыққа ұмтылыс
Көптеген араб мемлекеттері соңғы жылдары экономиканы дамытуға, туризм мен инвестиция тартуға ерекше көңіл бөліп отыр. Аймақтағы ірі әскери қақтығыс бұл жоспарларға кері әсер етуі мүмкін.
Сондықтан көптеген елдер тұрақтылық пен дипломатиялық шешімдерді қолдауға тырысады.
Аймақтағы жаңа геосаяси жағдай
Соңғы жылдары Таяу Шығыстағы геосаяси ахуал да өзгерді. Кейбір араб мемлекеттері Израильмен қарым-қатынасты қалыпқа келтіре бастады. Осы өзгерістердің нәтижесінде Иран аймақтағы бірқатар елдер үшін негізгі қауіптердің бірі ретінде қарастырылуда.
Қорытынды
Сарапшылардың пікірінше, ислам елдерінің Иранды ашық қолдамауы бірнеше факторға байланысты:
- сүнниттер мен шииттер арасындағы тарихи айырмашылық
- аймақтағы саяси ықпал үшін бәсекелестік
- Иранның прокси күштерді қолдауы
- көптеген мемлекеттердің АҚШ-пен тығыз байланысы
- экономикалық және қауіпсіздік тәуекелдері
Осының бәрі ислам әлемінің бұл қақтығыста біртұтас позиция ұстануына мүмкіндік бермей отыр.
